📖 Valmiki Ramayanam

Yuddha Kanda Sarga 91

Language: Sanskrit / Vedic
Script: Devanagari / Telugu
Font Size:
📱 WhatsApp
📜

Sacred Scripture Study & Svadhyaya

Valmiki Ramayanam — Authentic Recitation with Sanskrit Verses & Classical Commentary
VERSE #1
వాల్మీకి రామాయణం
యుద్ధకాండ
|| రావణివధః ||
VERSE #2
స హతాశ్వో మహాతేజా భూమౌ తిష్ఠన్నిశాచరః |
ఇంద్రజిత్పరమక్రుద్ధః సంప్రజజ్వాల తేజసా ||
VERSE #3
తౌ ధన్వినౌ జిఘాంసంతావన్యోన్యమిషుభిర్భృశమ్ |
విజయేనాభినిష్క్రాంతౌ వనే గజవృషావివ ||
VERSE #4
నిబర్హయంతశ్చాన్యోన్యం తే రాక్షసవనౌకసః |
భర్తారం న జహుర్యుద్ధే సంపతంతస్తతస్తతః ||
VERSE #5
తతస్తాన్రాక్షసాన్సర్వాన్హర్షయన్రావణాత్మజః |
స్తువానో హర్షమాణశ్చ ఇదం వచనమబ్రవీత్ ||
VERSE #6
తమసా బహులేనేమాః సంసక్తాః సర్వతో దిశః |
నేహ విజ్ఞాయతే స్వో వా పరో వా రాక్షసోత్తమాః ||
VERSE #7
ధృష్టం భవంతో యుధ్యంతు హరీణాం మోహనాయ వై |
అహం తు రథమాస్థాయ ఆగమిష్యామి సంయుగమ్ ||
VERSE #8
తథా భవంతః కుర్వంతు యథేమే కాననౌకసః |
న యుద్ధ్యేయుర్దురాత్మానః ప్రవిష్టే నగరం మయి ||
VERSE #9
ఇత్యుక్త్వా రావణసుతో వంచయిత్వా వనౌకసః |
ప్రవివేశ పురీం లంకాం రథహేతోరమిత్రహా ||
VERSE #10
స రథం భూషయిత్వా తు రుచిరం హేమభూషితమ్ |
ప్రాసాసిశతసంపూర్ణం యుక్తం పరమవాజిభిః ||
VERSE #11
అధిష్ఠితం హయజ్ఞేన సూతేనాప్తోపదేశినా |
ఆరురోహ మహాతేజా రావణిః సమితింజయః ||
VERSE #12
స రాక్షసగణైర్ముఖ్యైర్వృతో మందోదరీసుతః |
నిర్యయౌ నగరాత్తూర్ణం కృతాంతబలచోదితః ||
VERSE #13
సో'భినిష్క్రమ్య నగరాదింద్రజిత్పరవీరహా |
అభ్యయాజ్జవనైరశ్వైర్లక్ష్మణం సవిభీషణమ్ ||
VERSE #14
తతో రథస్తమాలోక్య సౌమిత్రీ రావణాత్మజమ్ |
వానరాశ్చ మహావీర్యా రాక్షసశ్చ విభీషణః ||
VERSE #15
విస్మయం పరమం జగ్ముర్లాఘవాత్తస్య ధీమతః |
రావణిశ్చాపి సంక్రుద్ధో రణే వానరయూథపాన్ ||
VERSE #16
పాతయామాస బాణౌఘైః శతశో'థ సహస్రశః |
స మండలీకృతధనూ రావణిః సమితింజయః ||
VERSE #17
హరీనభ్యహనత్క్రుద్ధః పరం లాఘవమాస్థితః |
తే వధ్యమానా హరయో నారాచైర్భీమవిక్రమాః ||
VERSE #18
సౌమిత్రిం శరణం ప్రాప్తాః ప్రజాపతిమివ ప్రజాః |
తతః సమరకోపేన జ్వలితో రఘునందనః ||
VERSE #19
చిచ్ఛేద కార్ముకం తస్య దర్శయన్పాణిలాఘవమ్ |
సో'న్యత్కార్ముకమాదయ సజ్యం చక్రే త్వరన్నివ ||
VERSE #20
తదప్యస్య త్రిభిర్బాణైర్లక్ష్మణో నిరకృంతత |
అథైనం ఛిన్నధన్వానమాశీవిషవిషోపమైః ||
VERSE #21
వివ్యాధోరసి సౌమిత్రీ రావణిం పంచభిః శరైః |
తే తస్య కాయం నిర్భిద్య మహాకార్ముకనిఃసృతాః ||
VERSE #22
నిపేతుర్ధరణీం బాణా రక్తా ఇవ మహోరగాః |
స భిన్నవర్మా రుధిరం వమన్వక్త్రేణ రావణిః ||
VERSE #23
జగ్రాహ కార్ముకశ్రేష్ఠం దృఢజ్యం బలవత్తరమ్ |
స లక్ష్మణం సముద్దిశ్య పరం లాఘవమాస్థితః ||
VERSE #24
వవర్ష శరవర్షాణి వర్షాణీవ పురందరః |
ముక్తమింద్రజితా తత్తు శరవర్షమరిందమః ||
VERSE #25
అవారయదసంభ్రాంతో లక్ష్మణః సుదురాసదమ్ |
దర్శయామాస చ తదా రావణిం రఘునందనః ||
VERSE #26
అసంభ్రాంతో మహాతేజాస్తదద్భుతమివాభవత్ |
తతస్తాన్రాక్షసాన్సర్వాంస్త్రిభిరేకైకమాహవే ||
VERSE #27
అవిధ్యత్పరమక్రుద్ధః శీఘ్రాస్త్రం సంప్రదర్శయన్ |
రాక్షసేంద్రసుతం చాపి బాణౌఘైః సమతాడయత్ ||
VERSE #28
సో'తివిద్ధో బలవతా శత్రుణా శత్రుఘాతినా |
అసక్తం ప్రేషయామాస లక్ష్మణాయ బహూన్ శరాన్ ||
VERSE #29
తానప్రాప్తాన్ శితైర్బాణైశ్చిచ్ఛేద రఘునందనః |
సారథేరస్య చ రణే రథినో రథసత్తమః ||
VERSE #30
శిరో జహార ధర్మాత్మా భల్లేనానతపర్వణా |
అసూతాస్తే హయాస్తత్ర రథమూహురవిక్లవాః ||
VERSE #31
మండలాన్యభిధావంతస్తదద్భుతమివాభవత్ |
అమర్షవశమాపన్నః సౌమిత్రిర్దృఢవిక్రమః ||
VERSE #32
ప్రత్యవిద్ధ్యద్ధయాంస్తస్య శరైర్విత్రాసయన్రణే |
అమృష్యమాణస్తత్కర్మ రావణస్య సుతో బలీ ||
VERSE #33
వివ్యాధ దశభిర్బాణైః సౌమిత్రిం తమమర్షణమ్ |
తే తస్య వజ్రప్రతిమాః శరాః సర్పవిషోపమాః ||
VERSE #34
విలయం జగ్మురాహత్య కవచం కాంచనప్రభమ్ |
అభేద్యకవచం మత్వా లక్ష్మణం రావణాత్మజః ||
VERSE #35
లలాటే లక్ష్మణం బాణైః సుపుంఖైస్త్రిభిరింద్రజిత్ |
అవిధ్యత్పరమక్రుద్ధః శీఘ్రాస్త్రం చ ప్రదర్శయన్ ||
VERSE #36
తైః పృషత్కైర్లలాటస్థైః శుశుభే రఘునందనః |
రణాగ్రే సమరశ్లాఘీ త్రిశృంగ ఇవ పర్వతః ||
VERSE #37
స తథా హ్యర్దితో బాణై రాక్షసేన మహామృధే |
తమాశు ప్రతివివ్యాధ లక్ష్మణః పంచభిః శరైః ||
VERSE #38
వికృష్యేంద్రజితో యుద్ధే వదనే శుభకుండలే |
లక్ష్మణేంద్రజితౌ వీరౌ మహాబలశరాసనౌ ||
VERSE #39
అన్యోన్యం జఘ్నతుర్బాణైర్విశిఖైర్భీమవిక్రమౌ |
తతః శోణితదిగ్ధాంగౌ లక్ష్మణేంద్రజితావుభౌ ||
VERSE #40
రణే తౌ రేజతుర్వీరౌ పుష్పితావివ కింశుకౌ |
తౌ పరస్పరమభ్యేత్య సర్వగాత్రేషు ధన్వినౌ ||
VERSE #41
ఘోరైర్వివ్యధతుర్బాణైః కృతభావావుభౌ జయే |
తతః సమరకోపేన సంయుక్తో రావణాత్మజః ||
VERSE #42
విభీషణం త్రిభిర్బాణైర్వివ్యాధ వదనే శుభే |
అయోముఖైస్త్రిర్భిర్విద్ధ్వా రాక్షసేంద్రం విభీషణమ్ ||
VERSE #43
ఏకైకేనాభివివ్యాధ తాన్సర్వాన్హరియూథపాన్ |
తస్మై దృఢతరం క్రుద్ధో జఘాన గదయా హయాన్ ||
VERSE #44
విభీషణో మహాతేజా రావణేః స దురాత్మనః |
స హతాశ్వాదవప్లుత్య రథాన్నిహతసారథేః ||
VERSE #45
రథశక్తిం మహాతేజాః పితృవ్యాయ ముమోచ హ |
తామాపతంతీం సంప్రేక్ష్య సుమిత్రానందవర్ధనః ||
VERSE #46
చిచ్ఛేద నిశితైర్బాణైర్దశధా సా'పతద్భువి |
తస్మై దృఢధనుః క్రుద్ధో హతాశ్వాయ విభీషణః ||
VERSE #47
వజ్రస్పర్శసమాన్పంచ ససర్జోరసి మార్గణాన్ |
తే తస్య కాయం నిర్భిద్య రుక్మపుంఖా నిమిత్తగాః ||
VERSE #48
బభూవుర్లోహితా దిగ్ధా రక్తా ఇవ మహోరగాః |
స పితృవ్యాయ సంక్రుద్ధ ఇంద్రజిచ్ఛరమాదదే ||
VERSE #49
ఉత్తమం రక్షసాం మధ్యే యమదత్తం మహాబలః |
తం సమీక్ష్య మహాతేజా మహేషుం తేన సంహితమ్ ||
VERSE #50
లక్ష్మణో'ప్యాదదే బాణమన్యం భీమపరాక్రమః |
కుబేరేణ స్వయం స్వప్నే స్వస్మై దత్తం మహాత్మనా ||
VERSE #51
దుర్జయం దుర్విషహ్యం చ సేంద్రైరపి సురాసురైః |
తయోస్తే ధనుషీ శ్రేష్ఠే బాహుభిః పరిఘోపమైః ||
VERSE #52
వికృష్యమాణే బలవత్ క్రౌంచావివ చుకూజతుః |
తాభ్యాం తౌ ధనుషి శ్రేష్ఠే సంహితౌ సాయకోత్తమౌ ||
VERSE #53
వికృష్యమాణౌ వీరాభ్యాం భృశం జజ్వలతుః శ్రియా |
తౌ భాసయంతావాకాశం ధనుర్భ్యాం విశిఖౌ చ్యుతౌ ||
VERSE #54
ముఖేన ముఖమాహత్య సన్నిపేతతురోజసా |
సన్నిపాతస్తయోరాసీచ్ఛరయోర్ఘోరరూపయోః ||
VERSE #55
సధూమవిస్ఫులింగశ్చ తజ్జోగ్నిర్దారుణో'భవత్ |
తౌ మహాగ్రహసంకాశావన్యోన్యం సన్నిపత్య చ ||
VERSE #56
సంగ్రామే శతధా యాంతౌ మేదిన్యాం వినిపేతతుః |
శరౌ ప్రతిహతౌ దృష్ట్వా తావుభౌ రణమూర్ధని ||
VERSE #57
వ్రీడితౌ జాతరోషౌ చ లక్ష్మణేంద్రజితౌ తదా |
సుసంరబ్ధస్తు సౌమిత్రిరస్త్రం వారుణమాదదే ||
VERSE #58
రౌద్రం మహేంద్రజిద్యుద్ధే వ్యసృజద్యుధి నిష్ఠితః |
తేన తద్విహతం త్వస్త్రం వారుణం పరమాద్భుతమ్ ||
VERSE #59
తతః క్రుద్ధో మహాతేజా ఇంద్రజిత్సమితింజయః |
ఆగ్నేయం సందధే దీప్తం స లోకం సంక్షిపన్నివ ||
VERSE #60
సౌరేణాస్త్రేణ తద్వీరో లక్ష్మణః ప్రత్యవారయత్ |
అస్త్రం నివారితం దృష్ట్వా రావణిః క్రోధమూర్ఛితః ||
VERSE #61
ఆసురం శత్రునాశాయ ఘోరమస్త్రం సమాదదే |
తస్మాచ్చాపాద్వినిష్పేతుర్భాస్వరాః కూటముద్గరాః ||
VERSE #62
శూలాని చ భుశుండ్యశ్చ గదాః ఖడ్గాః పరశ్వధాః |
తద్దృష్ట్వా లక్ష్మణః సంఖ్యే ఘోరమస్త్రమథాసురమ్ ||
VERSE #63
అవార్యం సర్వభూతానాం సర్వశత్రువినాశనమ్ |
మాహేశ్వరేణ ద్యుతిమాంస్తదస్త్రం ప్రత్యవారయత్ ||
VERSE #64
తయోః సుతుములం యుద్ధం సంబభూవాద్భుతోపమమ్ |
గగనస్థాని భూతాని లక్ష్మణం పర్యవారయన్ ||
VERSE #65
భైరవాభిరుతే భీమే యుద్ధే వానరరక్షసామ్ |
భూతైర్బహుభిరాకాశం విస్మితైరావృతం బభౌ ||
VERSE #66
ఋషయః పితరో దేవా గంధర్వా గరుడోరగాః |
శతక్రతుం పురస్కృత్య రరక్షుర్లక్ష్మణం రణే ||
VERSE #67
అథాన్యం మార్గణశ్రేష్ఠం సందధే రాఘవానుజః |
హుతాశనసమస్పర్శం రావణాత్మజదారణమ్ ||
VERSE #68
సుపత్రమనువృత్తాంగం సుపర్వాణం సుసంస్థితమ్ |
సువర్ణవికృతం వీరః శరీరాంతకరం శరమ్ ||
VERSE #69
దురావారం దుర్విషహ్యం రాక్షసానాం భయావహమ్ |
ఆశీవిషవిషప్రఖ్యం దేవసంఘైః సమర్చితమ్ ||
VERSE #70
యేన శక్రో మహాతేజా దానవానజయత్ప్రభుః |
పురా దైవాసురే యుద్ధే వీర్యవాన్హరివాహనః ||
VERSE #71
తదైంద్రమస్త్రం సౌమిత్రిః సంయుగేష్వపరాజితమ్ |
శరశ్రేష్ఠం ధనుః శ్రేష్ఠే నరశ్రేష్ఠో'భిసందధే ||
VERSE #72
సంధాయామిత్రదలనం విచకర్ష శరాసనమ్ |
సజ్యమాయమ్య దుర్ధర్షం కాలో లోకక్షయే యథా ||
VERSE #73
సంధాయ ధనుషి శ్రేష్ఠే వికర్షన్నిదమబ్రవీత్ |
లక్ష్మీవాఁల్లక్ష్మణో వాక్యమర్థసాధకమాత్మనః ||
VERSE #74
ధర్మాత్మా సత్యసంధశ్చ రామో దాశరథిర్యది |
పౌరుషే చాప్రతిద్వంద్వః శరైనం జహి రావణిమ్ ||
VERSE #75
ఇత్యుక్త్వా బాణమాకర్ణం వికృష్య తమజిహ్మగమ్ |
లక్ష్మణః సమరే వీరః ససర్జేంద్రజితం ప్రతి ||
VERSE #76
ఐంద్రాస్త్రేణ సమాయోజ్య లక్ష్మణః పరవీరహా |
స శిరః సశిరస్త్రాణం శ్రీమజ్జ్వలితకుండలమ్ ||
VERSE #77
ప్రమథ్యేంద్రజితః కాయాత్పాతయామాస భూతలే |
తద్రాక్షసతనూజస్య ఛిన్నస్కంధం శిరో మహత్ ||
VERSE #78
తపనీయనిభం భూమౌ దదృశే రుధిరోక్షితమ్ |
హతస్తు నిపపాతాశు ధరణ్యాం రావణాత్మజః ||
VERSE #79
కవచీ సశిరస్త్రాణో విధ్వస్తః సశరాసనః |
చుక్రుశుస్తే తతః సర్వే వానరాః సవిభీషణాః ||
VERSE #80
హృష్యంతో నిహతే తస్మిందేవా వృత్రవధే యథా |
అథాంతరిక్షే దేవానామృషీణాం చ మహాత్మనామ్ ||
VERSE #81
అభిజజ్ఞే చ సన్నాదో గంధర్వాప్సరసామపి |
పతితం తమభిజ్ఞాయ రాక్షసీ సా మహాచమూః ||
VERSE #82
వధ్యమానా దిశో భేజే హరిభిర్జితకాశిభిః |
వానరైర్వధ్యమానాస్తే శస్త్రాణ్యుత్సృజ్య రాక్షసాః ||
VERSE #83
లంకామభిముఖాః సస్త్రుర్నష్టసంజ్ఞాః ప్రధావితాః |
దుద్రువుర్బహుధా భీతా రాక్షసాః శతశో దిశః ||
VERSE #84
త్యక్త్వా ప్రహరణాన్సర్వే పట్టిశాసిపరశ్వధాన్ |
కేచిల్లంకాం పరిత్రస్తాః ప్రవిష్టా వానరార్దితాః ||
VERSE #85
సముద్రే పతితాః కేచిత్కేచిత్పర్వతమాశ్రితాః |
హతమింద్రజితం దృష్ట్వా శయానం సమరక్షితౌ ||
VERSE #86
రాక్షసానాం సహస్రేషు న కశ్చిత్ప్రత్యదృశ్యత |
యథాస్తంగత ఆదిత్యే నావతిష్ఠంతి రశ్మయః ||
VERSE #87
తథా తస్మిన్నిపతితే రాక్షసాస్తే గతా దిశః |
శాంతరశ్మిరివాదిత్యో నిర్వాణ ఇవ పావకః ||
VERSE #88
స బభూవ మహాతేజా వ్యపాస్తగతజీవితః |
ప్రశాంతపీడాబహులో నష్టారిష్టః ప్రతాపవాన్ ||
VERSE #89
బభూవ లోకః పతితే రాక్షసేంద్రసుతే తదా |
హర్షం చ శక్రో భగవాన్సహ సర్వైః సురర్షభైః ||
VERSE #90
జగామ నిహతే తస్మిన్రాక్షసే పాపకర్మణి |
ఆకాశే చాపి దేవానాం శుశ్రువే దుందుభిస్వనః ||
VERSE #91
నృత్యద్భిరప్సరోభిశ్చ గంధర్వైశ్చ మహాత్మభిః |
వవృషుః పుష్పవర్షాణి తదద్భుతమభూత్తదా ||
VERSE #92
ప్రశశంసుర్హతే తస్మిన్రాక్షసే క్రూరకర్మణి |
శుద్ధా ఆపో దిశశ్చైవ జహృషుర్దైత్యదానవాః ||
VERSE #93
ఆజగ్ముః పతితే తస్మిన్సర్వలోకభయావహే |
ఊచుశ్చ సహితాః సర్వే దేవగంధర్వదానవాః ||
VERSE #94
విజ్వరాః శాంతకలుషా బ్రాహ్మణా విచరంత్వితి |
తతో'భ్యనందన్ సంహృష్టాః సమరే హరియూథపాః ||
VERSE #95
తమప్రతిబలం దృష్ట్వా హతం నైరృతపుంగవమ్ |
విభీషణో హనూమాంశ్చ జాంబవాంశ్చర్క్షయూథపః ||
VERSE #96
విజయేనాభినందంతస్తుష్టువుశ్చాపి లక్ష్మణమ్ |
క్ష్వేలంతశ్చ నదంతశ్చ గర్జంతశ్చ ప్లవంగమాః ||
VERSE #97
లబ్ధలక్షా రఘుసుతం పరివార్యోపతస్థిరే |
లాంగూలాని ప్రవిధ్యంతః స్ఫోటయంతశ్చ వానరాః ||
VERSE #98
లక్ష్మణో జయతీత్యేవం వాక్యం విశ్రావయంస్తదా |
అన్యోన్యం చ సమాశ్లిష్య కపయో హృష్టమానసాః |
చక్రురుచ్చావచగుణా రాఘవాశ్రయజాః కథాః ||
📖తాత్పర్యం / Meaning & Significance
తదసుకరమథాభివీక్ష్య హృష్టాః
VERSE #99
ప్రియసుహృదో యుధి లక్ష్మణస్య కర్మ |
పరమముపలభన్మనః ప్రహర్షం
వినిహతమింద్రరిపుం నిశమ్య దేవాః ||
VERSE #100
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే ఏకనవతితమః సర్గః ||
📖తాత్పర్యం / Meaning & Significance
యుద్ధకాండ ద్వినవతితమః సర్గః (౯౨)
సంపూర్ణ
VERSE #101
శ్రీవాల్మీకి రామాయణ యుద్ధకాండ
🪷

పారాయణ మహిమ & ఫలశ్రుతి (Chanting Significance & Spiritual Fruits)

🕊️
ఆధ్యాత్మిక శాంతి & దివ్య రక్షణ

నిత్య పారాయణం వలన మనశ్శాంతి, ఏకాగ్రత మరియు సమస్త ప్రతికూల శక్తుల నుండి దివ్య రక్షణ లభిస్తుంది.

🌅
శుభ ముహూర్తం

బ్రాహ్మీ ముహూర్తము (ఉదయం 4:00 - 6:00) లేదా సాయంకాల సంధ్యా సమయాలలో పారాయణ అత్యంత ఫలప్రదం.

📿
జప సంఖ్యా నియమం

నిష్ఠతో ప్రతిరోజూ 1, 3, 11 లేదా 21 సార్లు భక్తి శ్రద్ధలతో జపం చేయడం ఉత్తమ ఫలితాలను ఇస్తుంది.

📖 తాత్పర్యము & భావార్థము (Spiritual Essence & Meaning)

Yuddha Kanda Sarga 91 represents a sacred stream of Vedic devotion, composed in reverence to the Supreme Divinity. The recitation of these sacred verses fosters inner tranquility, removes negative obstacles (విఘ్న నివారణ), and aligns the chanter's consciousness with divine wisdom.

🪷
చిత్తశుద్ధి & మానసిక ప్రశాంతత (Mental Purity & Peace): Chanting these rhythmic verses calms the fluctuating mind, cultivating focused devotion and spiritual clarity throughout the day.
🛡️
దైవిక రక్షణ & ఆయురారోగ్యాలు (Divine Protection & Well-being): Traditional scriptures highlight that continuous recitation of sacred Stotram establishes a protective aura, dispelling fear, negativity, and distress.
భక్తి సాధన & ఫలప్రాప్తి (Spiritual Attainment): Regular chanting with pure devotion and concentration bestows peace of mind, family harmony, spiritual elevation, and divine grace.

🕉️ పారాయణ విధానము & ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యము (Chanting Methodology & Significance)

🪔 పారాయణ సమయము (Auspicious Chanting Time)

Best recited during Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or during evening Sandhya Kaala after cleansing and lighting a traditional oil lamp (దీపారాధన).

🧘 ఆసనము & నియమములు (Posture & Focus)

Sit facing East or North on a clean woolen or cotton mat. Chant with clear pronunciation, maintaining steady rhythm and heartfelt devotion to Divinity.

📜 సంప్రదాయ ప్రశస్తి (Scholarly Context):

Preserved across authentic palm-leaf manuscripts and classical Sanskrit traditions, this sacred hymn is revered across generations as an essential daily sadhana for spiritual seekers and householders alike.