Ayodhya Kanda Sarga 72
Language: Sanskrit / Vedic
Script: Devanagari / Telugu
VERSE #1
వాల్మీకి రామాయణం
అయోధ్యకాండ
|| భరతసంతాపః ||
అయోధ్యకాండ
|| భరతసంతాపః ||
VERSE #2
అపశ్యంస్తు తతస్తత్ర పితరం పితురాలయే |
జగామ భరతో ద్రష్టుం మాతరం మాతురాలయే ||
జగామ భరతో ద్రష్టుం మాతరం మాతురాలయే ||
VERSE #3
అనుప్రాప్తం తు తం దృష్ట్వా కైకేయీ ప్రోషితం సుతమ్ |
ఉత్పపాత తదా హృష్టా త్యక్త్వా సౌవర్ణమానసమ్ ||
ఉత్పపాత తదా హృష్టా త్యక్త్వా సౌవర్ణమానసమ్ ||
VERSE #4
స ప్రవిశ్యైవ ధర్మాత్మా స్వ గృహం శ్రీవివర్జితమ్ |
భరతః ప్రతిజగ్రాహ జనన్యాశ్చరణౌ శుభౌ ||
భరతః ప్రతిజగ్రాహ జనన్యాశ్చరణౌ శుభౌ ||
VERSE #5
సా తం మూర్ధన్యుపాఘ్రాయ పరిష్వజ్య యశస్వినమ్ |
అంకే భరతమారోప్య ప్రష్టుం సముపచక్రమే ||
అంకే భరతమారోప్య ప్రష్టుం సముపచక్రమే ||
VERSE #6
అద్య తే కతిచిద్రాత్ర్యశ్చ్యుతస్యా'ర్యక వేశ్మనః |
అపి నాధ్వశ్రమః శీఘ్రం రథేనాపతతస్తవ ||
అపి నాధ్వశ్రమః శీఘ్రం రథేనాపతతస్తవ ||
VERSE #7
ఆర్యకస్తే సుకుశలీ యుధాజిన్మాతులస్తవ |
ప్రవాసాచ్చ సుఖం పుత్ర సర్వం మే వక్తుమర్హసి ||
ప్రవాసాచ్చ సుఖం పుత్ర సర్వం మే వక్తుమర్హసి ||
VERSE #8
ఏవం పృష్ఠస్తు కైకేయ్యా ప్రియం పార్థివ నందనః |
ఆచష్ట భరతః సర్వం మాత్రే రాజీవలోచనః ||
ఆచష్ట భరతః సర్వం మాత్రే రాజీవలోచనః ||
VERSE #9
అద్య మే సప్తమీ రాత్రిశ్చ్యుతస్యార్యక వేశ్మనః |
అంబాయాః కుశలీ తాతః యుధాజిన్మాతులశ్చ మే ||
అంబాయాః కుశలీ తాతః యుధాజిన్మాతులశ్చ మే ||
VERSE #10
యన్మే ధనం చ రత్నం చ దదౌ రాజా పరంతపః |
పరిశ్రాంతం పథ్యభవత్తతో'హం పూర్వమాగతః ||
పరిశ్రాంతం పథ్యభవత్తతో'హం పూర్వమాగతః ||
VERSE #11
రాజవాక్యహరైర్దూతైః త్వర్యమాణో'హమాగతః |
యదహం ప్రష్టుమిచ్ఛామి తదంబా వక్తుమర్హసి ||
యదహం ప్రష్టుమిచ్ఛామి తదంబా వక్తుమర్హసి ||
VERSE #12
శూన్యో'యం శయనీయస్తే పర్యంకో హేమభూషితః |
న చాయమిక్ష్వాకు జనః ప్రహృష్టః ప్రతిభాతి మే ||
న చాయమిక్ష్వాకు జనః ప్రహృష్టః ప్రతిభాతి మే ||
VERSE #13
రాజా భవతి భూయిష్ఠమిహాంబాయా నివేశనే |
తమహం నాద్య పశ్యామి ద్రష్టుమిచ్ఛన్నిహాగతః ||
తమహం నాద్య పశ్యామి ద్రష్టుమిచ్ఛన్నిహాగతః ||
VERSE #14
పితుర్గ్రహీష్యే చరణౌ తం మమాఖ్యాహి పృచ్ఛతః |
ఆహోస్విదంబ జ్యేష్ఠాయాః కౌసల్యాయా నివేశనే ||
ఆహోస్విదంబ జ్యేష్ఠాయాః కౌసల్యాయా నివేశనే ||
VERSE #15
తం ప్రత్యువాచ కైకేయీ ప్రియవద్ఘోరమప్రియమ్ |
అజానంతం ప్రజానంతీ రాజ్య లోభేన మోహితా ||
అజానంతం ప్రజానంతీ రాజ్య లోభేన మోహితా ||
VERSE #16
యా గతిః సర్వభూతానాం తాం గతిం తే పితా గతః |
రాజా మహాత్మా తేజస్వీ యాయజూకః సతాం గతిః ||
రాజా మహాత్మా తేజస్వీ యాయజూకః సతాం గతిః ||
VERSE #17
తచ్ఛ్రుత్వా భరతః వాక్యం ధర్మాభిజనవాన్ శుచిః |
పపాత సహసా భూమౌ పితృశోకబలార్దితః ||
పపాత సహసా భూమౌ పితృశోకబలార్దితః ||
VERSE #18
హా హతో'స్మీతి కృపణాం దీనాం వాచముదీరయన్ |
నిపపాత మహాబాహుర్బాహు విక్షిప్య వీర్యవాన్ ||
నిపపాత మహాబాహుర్బాహు విక్షిప్య వీర్యవాన్ ||
VERSE #19
తతః శోకేన సంవీతః పితుర్మరణ దుఃఖితః |
విలలాప మహాతేజాః భ్రాంతాకులిత చేతనః ||
విలలాప మహాతేజాః భ్రాంతాకులిత చేతనః ||
VERSE #20
ఏతత్సురుచిరం భాతి పితుర్మే శయనం పురా |
శశినేవామలం రాత్రౌ గగనం తోయదాత్యయే ||
శశినేవామలం రాత్రౌ గగనం తోయదాత్యయే ||
VERSE #21
తదిదం న విభాత్యద్య విహీనం తేన ధీమతా |
వ్యోమేవ శశినా హీనమప్ఛుష్క ఇవ సాగరః ||
వ్యోమేవ శశినా హీనమప్ఛుష్క ఇవ సాగరః ||
VERSE #22
బాష్పముత్సృజ్య కంఠేన స్వార్తః పరిపీడితః |
ప్రచ్ఛాద్య వదనం శ్రీమద్వస్త్రేణ జయతాం వరః ||
ప్రచ్ఛాద్య వదనం శ్రీమద్వస్త్రేణ జయతాం వరః ||
VERSE #23
తమార్తం దేవసంకాశం సమీక్ష్య పతితం భువి |
నికృత్తమివ సాలస్య స్కంధం పరశునా వనే ||
నికృత్తమివ సాలస్య స్కంధం పరశునా వనే ||
VERSE #24
మత్తమాతంగసంకాశం చంద్రార్కసదృశం భువః |
ఉత్థాపయిత్వా శోకార్తం వచనం చేదమబ్రవీత్ ||
ఉత్థాపయిత్వా శోకార్తం వచనం చేదమబ్రవీత్ ||
VERSE #25
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ కిం శేషే రాజపుత్ర మహాయశః |
త్వద్విధా న హి శోచంతి సంతః సదసి సమ్మతాః ||
త్వద్విధా న హి శోచంతి సంతః సదసి సమ్మతాః ||
VERSE #26
దానయజ్ఞాధికారా హి శీలశ్రుతివచోనుగా |
బుద్ధిస్తే బుద్ధిసంపన్న ప్రభేవార్కస్య మందిరే ||
బుద్ధిస్తే బుద్ధిసంపన్న ప్రభేవార్కస్య మందిరే ||
VERSE #27
స రుదిత్వా చిరం కాలం భూమౌ విపరివృత్య చ |
జననీం ప్రత్యువాచేదం శోకైః బహుభిరావృతః ||
జననీం ప్రత్యువాచేదం శోకైః బహుభిరావృతః ||
VERSE #28
అభిషేక్ష్యతి రామం ను రాజా యజ్ఞం ను యక్ష్యతే |
ఇత్యహం కృతసంకల్పో హృష్టః యాత్రామయాసిషమ్ ||
ఇత్యహం కృతసంకల్పో హృష్టః యాత్రామయాసిషమ్ ||
VERSE #29
తదిదం హ్యన్యథాభూతం వ్యవదీర్ణం మనో మమ |
పితరం యో న పశ్యామి నిత్యం ప్రియహితే రతమ్ ||
పితరం యో న పశ్యామి నిత్యం ప్రియహితే రతమ్ ||
VERSE #30
అంబ కేనాత్యగాద్రాజా వ్యాధినా మయ్యనాగతే |
ధన్యా రామాదయః సర్వే యైః పితా సంస్కృతస్స్వయమ్ ||
ధన్యా రామాదయః సర్వే యైః పితా సంస్కృతస్స్వయమ్ ||
VERSE #31
న నూనం మాం మహారాజః ప్రాప్తం జానాతి కీర్తిమాన్ |
ఉపజిఘ్రేద్ధి మాం మూర్ధ్ని తాత సన్నమ్య సత్వరమ్ ||
ఉపజిఘ్రేద్ధి మాం మూర్ధ్ని తాత సన్నమ్య సత్వరమ్ ||
VERSE #32
క్వ స పాణిః సుఖ స్పర్శస్తాతస్యాక్లిష్ట కర్మణః |
యేన మాం రజసా ధ్వస్తమభీక్ష్ణం పరిమార్జతి ||
యేన మాం రజసా ధ్వస్తమభీక్ష్ణం పరిమార్జతి ||
VERSE #33
యో మే భ్రాతా పితా బంధుర్యస్య దాసో'స్మి ధీమతః |
తస్య మాం శీఘ్రమాఖ్యాహి రామస్యాక్లిష్ట కర్మణః ||
తస్య మాం శీఘ్రమాఖ్యాహి రామస్యాక్లిష్ట కర్మణః ||
VERSE #34
పితా హి భవతి జ్యేష్ఠో ధర్మమార్యస్య జానతః |
తస్య పాదౌ గ్రహీష్యామి స హీదానీం గతిర్మమ ||
తస్య పాదౌ గ్రహీష్యామి స హీదానీం గతిర్మమ ||
VERSE #35
ధర్మవిద్ధర్మనిత్యశ్చ సత్యసంధో దృఢవ్రతః |
ఆర్యః కిమబ్రవీద్రాజా పితా మే సత్యవిక్రమః ||
ఆర్యః కిమబ్రవీద్రాజా పితా మే సత్యవిక్రమః ||
VERSE #36
పశ్చిమం సాధు సందేశమిచ్ఛామి శ్రోతుమాత్మనః |
ఇతి పృష్టా యథాతత్త్వం కైకేయీ వాక్యమబ్రవీత్ ||
ఇతి పృష్టా యథాతత్త్వం కైకేయీ వాక్యమబ్రవీత్ ||
VERSE #37
రామేతి రాజా విలపన్ హా సీతే లక్ష్మణేతి చ |
స మహాత్మా పరం లోకం గతః గతిమతాం వరః ||
స మహాత్మా పరం లోకం గతః గతిమతాం వరః ||
VERSE #38
ఇమాం తు పశ్చిమాం వాచం వ్యాజహార పితా తవ |
కాలధర్మపరిక్షిప్తః పాశైరివ మహాగజః ||
కాలధర్మపరిక్షిప్తః పాశైరివ మహాగజః ||
VERSE #39
సిద్ధార్థాస్తే నరా రామమాగతం సీతయా సహ |
లక్ష్మణం చ మహాబాహుం ద్రక్ష్యంతి పునరాగతమ్ ||
లక్ష్మణం చ మహాబాహుం ద్రక్ష్యంతి పునరాగతమ్ ||
VERSE #40
తచ్ఛ్రుత్వా విషసాదైవ ద్వితీయా ప్రియశంసనాత్ |
విషణ్ణ వదనో భూత్వా భూయః పప్రచ్ఛ మాతరమ్ ||
విషణ్ణ వదనో భూత్వా భూయః పప్రచ్ఛ మాతరమ్ ||
VERSE #41
క్వ చేదానీం స ధర్మాత్మా కౌసల్యా''నందవర్ధనః |
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ సమం గతః ||
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ సమం గతః ||
VERSE #42
తథా పృష్టా యథా తత్త్వమాఖ్యాతుముపచక్రమే |
మాతాస్య యుగపద్వాక్యం విప్రియం ప్రియ శంకయా || [సుమహద్వాక్యం]
మాతాస్య యుగపద్వాక్యం విప్రియం ప్రియ శంకయా || [సుమహద్వాక్యం]
VERSE #43
స హి రాజసుతః పుత్ర చీరవాసా మహావనమ్ |
దండకాన్ సహ వైదేహ్యా లక్ష్మణానుచరః గతః ||
దండకాన్ సహ వైదేహ్యా లక్ష్మణానుచరః గతః ||
VERSE #44
తచ్ఛ్రుత్వా భరతస్త్రస్తః భ్రాతుశ్చారిత్రశంకయా |
స్వస్య వంశస్య మాహాత్మ్యాత్ ప్రష్టుం సముపచక్రమే ||
స్వస్య వంశస్య మాహాత్మ్యాత్ ప్రష్టుం సముపచక్రమే ||
VERSE #45
కచ్చిన్న బ్రాహ్మణధనం హృతం రామేణ కస్యచిత్ |
కచ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రః వా తేనాపాపో విహింసితః ||
కచ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రః వా తేనాపాపో విహింసితః ||
VERSE #46
కచ్చిన్న పరదారాన్వా రాజపుత్రో'భిమన్యతే |
కస్మాత్స దండకారణ్యే భ్రూణహేవ వివాసితః ||
కస్మాత్స దండకారణ్యే భ్రూణహేవ వివాసితః ||
VERSE #47
అథాస్య చపలా మాతా తత్స్వకర్మ యథాతథమ్ |
తేనైవ స్త్రీస్వభావేన వ్యాహర్తుముపచక్రమే ||
తేనైవ స్త్రీస్వభావేన వ్యాహర్తుముపచక్రమే ||
VERSE #48
ఏవముక్తా తు కైకేయీ భరతేన మహాత్మనా |
ఉవాచ వచనం హృష్టా మూఢా పండితమానినీ ||
ఉవాచ వచనం హృష్టా మూఢా పండితమానినీ ||
VERSE #49
న బ్రాహ్మణధనం కించిద్ధృతం రామేణ కస్యచిత్ |
కశ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రః వా తేనాపాపో విహింసితః ||
కశ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రః వా తేనాపాపో విహింసితః ||
VERSE #50
న రామః పరదారాంశ్చ చక్షుర్భ్యామపి పశ్యతి |
మయా తు పుత్ర శ్రుత్వైవ రామస్యైవాభిషేచనమ్ ||
మయా తు పుత్ర శ్రుత్వైవ రామస్యైవాభిషేచనమ్ ||
VERSE #51
యాచితస్తే పితా రాజ్యం రామస్య చ వివాసనమ్ |
స స్వవృత్తిం సమాస్థాయ పితా తే తత్తథా'కరోత్ ||
స స్వవృత్తిం సమాస్థాయ పితా తే తత్తథా'కరోత్ ||
VERSE #52
రామశ్చ సహ సౌమిత్రిః ప్రేషితః సహ సీతయా |
తమపశ్యన్ ప్రియంపుత్రం మహీపాలో మహాయశాః ||
తమపశ్యన్ ప్రియంపుత్రం మహీపాలో మహాయశాః ||
VERSE #53
పుత్రశోకపరిద్యూనః పంచత్వముపపేదివాన్ |
త్వయాత్విదానీం ధర్మజ్ఞ రాజత్వమవలంబ్యతామ్ ||
త్వయాత్విదానీం ధర్మజ్ఞ రాజత్వమవలంబ్యతామ్ ||
VERSE #54
త్వత్కృతే హి మయా సర్వమిదమేవం విధం కృతమ్ |
మా శోకం మా చ సంతాపం ధైర్యమాశ్రయ పుత్రక |
త్వదధీనా హి నగరీ రాజ్యం చైతదనామయమ్ ||
మా శోకం మా చ సంతాపం ధైర్యమాశ్రయ పుత్రక |
త్వదధీనా హి నగరీ రాజ్యం చైతదనామయమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
తత్పుత్ర శీఘ్రం విధినా విధిజ్ఞైః
VERSE #55
వసిష్ఠముఖ్యైః సహితో ద్విజేంద్రైః |
సంకాల్య రాజానమదీన సత్త్వమ్
ఆత్మానముర్వ్యామభిషేచయస్వ ||
సంకాల్య రాజానమదీన సత్త్వమ్
ఆత్మానముర్వ్యామభిషేచయస్వ ||
VERSE #56
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే ద్విసప్తతితమః సర్గః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
అయోధ్యాకాండ త్రిసప్తతితమః సర్గః (౭౩)
సంపూర్ణ
వాల్మీకి రామాయణ అయోధ్యకాండ
సంపూర్ణ
వాల్మీకి రామాయణ అయోధ్యకాండ
పారాయణ మహిమ & ఫలశ్రుతి (Chanting Significance & Spiritual Fruits)
ఆధ్యాత్మిక శాంతి & దివ్య రక్షణ
నిత్య పారాయణం వలన మనశ్శాంతి, ఏకాగ్రత మరియు సమస్త ప్రతికూల శక్తుల నుండి దివ్య రక్షణ లభిస్తుంది.
శుభ ముహూర్తం
బ్రాహ్మీ ముహూర్తము (ఉదయం 4:00 - 6:00) లేదా సాయంకాల సంధ్యా సమయాలలో పారాయణ అత్యంత ఫలప్రదం.
జప సంఖ్యా నియమం
నిష్ఠతో ప్రతిరోజూ 1, 3, 11 లేదా 21 సార్లు భక్తి శ్రద్ధలతో జపం చేయడం ఉత్తమ ఫలితాలను ఇస్తుంది.
📖 తాత్పర్యము & భావార్థము (Spiritual Essence & Meaning)
Ayodhya Kanda Sarga 72 represents a sacred stream of Vedic devotion, composed in reverence to the Supreme Divinity. The recitation of these sacred verses fosters inner tranquility, removes negative obstacles (విఘ్న నివారణ), and aligns the chanter's consciousness with divine wisdom.
చిత్తశుద్ధి & మానసిక ప్రశాంతత (Mental Purity & Peace):
Chanting these rhythmic verses calms the fluctuating mind, cultivating focused devotion and spiritual clarity throughout the day.
దైవిక రక్షణ & ఆయురారోగ్యాలు (Divine Protection & Well-being):
Traditional scriptures highlight that continuous recitation of sacred Stotram establishes a protective aura, dispelling fear, negativity, and distress.
భక్తి సాధన & ఫలప్రాప్తి (Spiritual Attainment):
Regular chanting with pure devotion and concentration bestows peace of mind, family harmony, spiritual elevation, and divine grace.
🕉️ పారాయణ విధానము & ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యము (Chanting Methodology & Significance)
🪔 పారాయణ సమయము (Auspicious Chanting Time)
Best recited during Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or during evening Sandhya Kaala after cleansing and lighting a traditional oil lamp (దీపారాధన).
🧘 ఆసనము & నియమములు (Posture & Focus)
Sit facing East or North on a clean woolen or cotton mat. Chant with clear pronunciation, maintaining steady rhythm and heartfelt devotion to Divinity.
Preserved across authentic palm-leaf manuscripts and classical Sanskrit traditions, this sacred hymn is revered across generations as an essential daily sadhana for spiritual seekers and householders alike.