Kishkindha Kanda Sarga 31
Language: Sanskrit / Vedic
Script: Devanagari / Telugu
VERSE #1
వాల్మీకి రామాయణం
కిష్కింధకాండ
|| లక్ష్మణక్రోధః ||
కిష్కింధకాండ
|| లక్ష్మణక్రోధః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
స కామినం దీనమదీనసత్త్వం
VERSE #2
శోకాభిపన్నం సముదీర్ణకోపమ్ |
నరేంద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం
రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ ||
నరేంద్రసూనుర్నరదేవపుత్రం
రామానుజః పూర్వజమిత్యువాచ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
న వానరః స్థాస్యతి సాధువృత్తే
VERSE #3
న మంస్యతే కర్మఫలానుషంగాన్ |
న భోక్ష్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం
తథా హి నాభిక్రమతే'స్య బుద్ధిః ||
న భోక్ష్యతే వానరరాజ్యలక్ష్మీం
తథా హి నాభిక్రమతే'స్య బుద్ధిః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
మతిక్షయాద్గ్రామ్యసుఖేషు సక్త-
హతో'గ్రజం పశ్యతు వీర తస్య
హతో'గ్రజం పశ్యతు వీర తస్య
VERSE #4
న రాజ్యమేవం విగుణస్య దేయమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
న ధారయే కోపముదీర్ణవేగం
VERSE #5
నిహన్మి సుగ్రీవమసత్యమద్య |
హరిప్రవీరైః సహ వాలిపుత్రో
నరేంద్రపత్న్యా విచయం కరోతు ||
హరిప్రవీరైః సహ వాలిపుత్రో
నరేంద్రపత్న్యా విచయం కరోతు ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
తమాత్తబాణాసనముత్పతంతం
VERSE #6
నివేదితార్థం రణచండకోపమ్ |
ఉవాచ రామః పరవీరహంతా
స్వవేక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్ ||
ఉవాచ రామః పరవీరహంతా
స్వవేక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్ ||
VERSE #7
న హి వై త్వద్విధో లోకే పాపమేవం సమాచరేత్ |
పాపమార్యేణ యో హంతి స వీరః పురుషోత్తమః ||
పాపమార్యేణ యో హంతి స వీరః పురుషోత్తమః ||
VERSE #8
నేదమద్య త్వయా గ్రాహ్యం సాధువృత్తేన లక్ష్మణ |
తాం ప్రీతిమనువర్తస్వ పూర్వవృత్తం చ సంగతమ్ ||
తాం ప్రీతిమనువర్తస్వ పూర్వవృత్తం చ సంగతమ్ ||
VERSE #9
సామోపహితయా వాచా రూక్షాణి పరివర్జయన్ |
వక్తుమర్హసి సుగ్రీవం వ్యతీతం కాలపర్యయే ||
వక్తుమర్హసి సుగ్రీవం వ్యతీతం కాలపర్యయే ||
VERSE #10
సో'గ్రజేనానుశిష్టార్థో యథావత్పురుషర్షభః |
ప్రవివేశ పురీం వీరో లక్ష్మణః పరవీరహా ||
ప్రవివేశ పురీం వీరో లక్ష్మణః పరవీరహా ||
VERSE #11
తతః శుభమతిః ప్రాజ్ఞో భ్రాతుః ప్రియహితే రతః |
లక్ష్మణః ప్రతిసంరబ్ధో జగామ భవనం కపేః ||
లక్ష్మణః ప్రతిసంరబ్ధో జగామ భవనం కపేః ||
VERSE #12
శక్రబాణాసనప్రఖ్యం ధనుః కాలాంతకోపమః |
ప్రగృహ్య గిరిశృంగాభం మందరః సానుమానివ ||
ప్రగృహ్య గిరిశృంగాభం మందరః సానుమానివ ||
VERSE #13
యథోక్తకారీ వచనముత్తరం చైవ సోత్తరమ్ |
బృహస్పతిసమో బుద్ధ్యా మత్త్వా రామానుజస్తథా ||
బృహస్పతిసమో బుద్ధ్యా మత్త్వా రామానుజస్తథా ||
VERSE #14
కామక్రోధసముత్థేన భ్రాతుః కోపాగ్నినా వృతః |
ప్రభంజన ఇవాప్రీతః ప్రయయౌ లక్ష్మణస్తదా ||
ప్రభంజన ఇవాప్రీతః ప్రయయౌ లక్ష్మణస్తదా ||
VERSE #15
సాలతాలాశ్వకర్ణాంశ్చ తరసా పాతయన్ బహూన్ |
పర్యస్యన్ గిరికూటాని ద్రుమానన్యాంశ్చ వేగతః ||
పర్యస్యన్ గిరికూటాని ద్రుమానన్యాంశ్చ వేగతః ||
VERSE #16
శిలాశ్చ శకలీకుర్వన్ పద్భ్యాం గజ ఇవాశుగః |
దూరమేకపదం త్యక్త్వా యయౌ కార్యవశాద్ద్రుతమ్ ||
దూరమేకపదం త్యక్త్వా యయౌ కార్యవశాద్ద్రుతమ్ ||
VERSE #17
తామపశ్యద్బలాకీర్ణాం హరిరాజమహాపురీమ్ |
దుర్గామిక్ష్వాకుశార్దూలః కిష్కింధాం గిరిసంకటే ||
దుర్గామిక్ష్వాకుశార్దూలః కిష్కింధాం గిరిసంకటే ||
VERSE #18
రోషాత్ ప్రస్ఫురమాణోష్ఠః సుగ్రీవం ప్రతి లక్ష్మణః |
దదర్శ వానరాన్ భీమాన్ కిష్కింధాయా బహిశ్చరాన్ ||
దదర్శ వానరాన్ భీమాన్ కిష్కింధాయా బహిశ్చరాన్ ||
VERSE #19
తం దృష్ట్వా వానరాః సర్వే లక్ష్మణం పురుషర్షభమ్ |
శైలశృంగాణి శతశః ప్రవృద్ధాంశ్చ మహీరుహాన్ ||
శైలశృంగాణి శతశః ప్రవృద్ధాంశ్చ మహీరుహాన్ ||
VERSE #20
జగృహుః కుంజరప్రఖ్యా వానరాః పర్వతాంతరే |
తాన్ గృహీతప్రహరణాన్ హరీన్ దృష్ట్వా తు లక్ష్మణః ||
తాన్ గృహీతప్రహరణాన్ హరీన్ దృష్ట్వా తు లక్ష్మణః ||
VERSE #21
బభూవ ద్విగుణం క్రుద్ధో వహ్నింధన ఇవానలః |
తం తే భయపరీతాంగాః క్రుద్ధం దృష్ట్వా ప్లవంగమాః ||
తం తే భయపరీతాంగాః క్రుద్ధం దృష్ట్వా ప్లవంగమాః ||
VERSE #22
కాలమృత్యుయుగాంతాభం శతశో విద్రుతా దిశః |
తతః సుగ్రీవభవనం ప్రవిశ్య హరిపుంగవాః ||
తతః సుగ్రీవభవనం ప్రవిశ్య హరిపుంగవాః ||
VERSE #23
క్రోధమాగమనం చైవ లక్ష్మణస్య న్యవేదయన్ |
తారయా సహితః కామీ సక్తః కపివృషో రహః ||
తారయా సహితః కామీ సక్తః కపివృషో రహః ||
VERSE #24
న తేషాం కపివీరాణాం శుశ్రావ వచనం తదా |
తతః సచివసందిష్టా హరయో రోమహర్షణాః ||
తతః సచివసందిష్టా హరయో రోమహర్షణాః ||
VERSE #25
గిరికుంజరమేఘాభా నగర్యా నిర్యయుస్తదా |
నఖదంష్ట్రాయుధా ఘోరాః సర్వే వికృతదర్శనాః ||
నఖదంష్ట్రాయుధా ఘోరాః సర్వే వికృతదర్శనాః ||
VERSE #26
సర్వే శార్దూలదర్పాశ్చ సర్వే చ వికృతాననాః |
దశనాగబలాః కేచిత్కేచిద్దశగుణోత్తరాః ||
దశనాగబలాః కేచిత్కేచిద్దశగుణోత్తరాః ||
VERSE #27
కేచిన్నాగసహస్రస్య బభూవుస్తుల్యవిక్రమాః |
కృత్స్నాం హి కపిభిర్వ్యాప్తాం ద్రుమహస్తైర్మహాబలైః ||
కృత్స్నాం హి కపిభిర్వ్యాప్తాం ద్రుమహస్తైర్మహాబలైః ||
VERSE #28
అపశ్యల్లక్ష్మణః క్రుద్ధః కిష్కంధాం తాం దురసదామ్ |
తతస్తే హరయః సర్వే ప్రాకారపరిఘాంతరాత్ ||
తతస్తే హరయః సర్వే ప్రాకారపరిఘాంతరాత్ ||
VERSE #29
నిష్క్రమ్యోదగ్రసత్త్వాస్తు తస్థురావిష్కృతం తదా |
సుగ్రీవస్య ప్రమాదం చ పూర్వజస్యార్థమాత్మవాన్ ||
సుగ్రీవస్య ప్రమాదం చ పూర్వజస్యార్థమాత్మవాన్ ||
VERSE #30
బుద్ధ్వా కోపవశం వీరః పునరేవ జగామ సః |
స దీర్ఘోష్ణమహోచ్ఛ్వాసః కోపసంరక్తలోచనః ||
స దీర్ఘోష్ణమహోచ్ఛ్వాసః కోపసంరక్తలోచనః ||
VERSE #31
బభూవ నరశార్దూలః సధూమ ఇవ పావకః |
బాణశల్యస్ఫురజ్జిహ్వః సాయకాసనభోగవాన్ ||
బాణశల్యస్ఫురజ్జిహ్వః సాయకాసనభోగవాన్ ||
VERSE #32
స్వతేజోవిషసంఘాతః పంచాస్య ఇవ పన్నగః |
తం దీప్తమివ కాలాగ్నిం నాగేంద్రమివ కోపితమ్ ||
తం దీప్తమివ కాలాగ్నిం నాగేంద్రమివ కోపితమ్ ||
VERSE #33
సమాసాద్యాంగదస్త్రాసాద్విషాదమగమద్భృశమ్ |
సో'ంగదం రోషతామ్రాక్షః సందిదేశ మహాయశాః ||
సో'ంగదం రోషతామ్రాక్షః సందిదేశ మహాయశాః ||
VERSE #34
సుగ్రీవః కథ్యతాం వత్స మమాగమనమిత్యుత |
ఏష రామానుజః ప్రాప్తస్త్వత్సకాశమరిందమః ||
ఏష రామానుజః ప్రాప్తస్త్వత్సకాశమరిందమః ||
VERSE #35
భ్రాతుర్వ్యసనసంతప్తో ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః |
తస్య వాక్యే యది రుచిః క్రియతాం సాధు వానర ||
తస్య వాక్యే యది రుచిః క్రియతాం సాధు వానర ||
VERSE #36
ఇత్యుక్త్వా శీఘ్రమాగచ్ఛ వత్స వాక్యమిదం మమ |
లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా శోకావిష్టో'ంగదో'బ్రవీత్ |
పితుః సమీపమాగమ్య సౌమిత్రిరయమాగతః ||
లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా శోకావిష్టో'ంగదో'బ్రవీత్ |
పితుః సమీపమాగమ్య సౌమిత్రిరయమాగతః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
అథాంగదస్తస్య వచో నిశమ్య
VERSE #37
సంభ్రాంతభావః పరిదీనవక్త్రః |
నిర్గత్య తూర్ణం నృపతేస్తరస్వీ
తతః రుమాయాశ్చరణౌ వవందే ||
నిర్గత్య తూర్ణం నృపతేస్తరస్వీ
తతః రుమాయాశ్చరణౌ వవందే ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సంగృహ్య పాదౌ పితురగ్ర్యతేజా
VERSE #38
జగ్రాహ మాతుః పునరేవ పాదౌ |
పాదౌ రుమాయాశ్చ నిపీడయిత్వా
నివేదయామాస తతస్తమర్థమ్ ||
పాదౌ రుమాయాశ్చ నిపీడయిత్వా
నివేదయామాస తతస్తమర్థమ్ ||
VERSE #39
స నిద్రామదసంవీతో వానరో న విబుద్ధవాన్ |
బభూవ మదమత్తశ్చ మదనేన చ మోహితః ||
బభూవ మదమత్తశ్చ మదనేన చ మోహితః ||
VERSE #40
తతః కిలకిలాం చక్రుర్లక్ష్మణం ప్రేక్ష్య వానరాః |
ప్రసాదయంతస్తం క్రుద్ధం భయమోహితచేతసః ||
ప్రసాదయంతస్తం క్రుద్ధం భయమోహితచేతసః ||
VERSE #41
తే మహౌఘనిభం దృష్ట్వా వజ్రాశనిసమస్వనమ్ |
సింహనాదం సమం చక్రుర్లక్ష్మణస్య సమీపతః ||
సింహనాదం సమం చక్రుర్లక్ష్మణస్య సమీపతః ||
VERSE #42
తేన శబ్దేన మహతా ప్రత్యబుధ్యత వానరః |
మదవిహ్వలతామ్రాక్షో వ్యాకులస్రగ్విభూషణః ||
మదవిహ్వలతామ్రాక్షో వ్యాకులస్రగ్విభూషణః ||
VERSE #43
అథాంగదవచః శ్రుత్వా తేనైవ చ సమాగతౌ |
మంత్రిణౌ వానరేంద్రస్య సమ్మతౌదారదర్శినౌ ||
మంత్రిణౌ వానరేంద్రస్య సమ్మతౌదారదర్శినౌ ||
VERSE #44
ప్లక్షశ్చైవ ప్రభావశ్చ మంత్రిణావర్థధర్మయోః |
వక్తుముచ్చావచం ప్రాప్తం లక్ష్మణం తౌ శశంసతుః ||
వక్తుముచ్చావచం ప్రాప్తం లక్ష్మణం తౌ శశంసతుః ||
VERSE #45
ప్రసాదయిత్వా సుగ్రీవం వచనైః సామనిశ్చితైః |
ఆసీనం పర్యుపాసీనౌ యథా శక్రం మరుత్పతిమ్ ||
ఆసీనం పర్యుపాసీనౌ యథా శక్రం మరుత్పతిమ్ ||
VERSE #46
సత్యసంధౌ మహాభాగౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ |
వయస్యభావం సంప్రాప్తౌ రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ ||
వయస్యభావం సంప్రాప్తౌ రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ ||
VERSE #47
తయోరేకో ధనుష్పాణిర్ద్వారి తిష్ఠతి లక్ష్మణః |
యస్య భీతాః ప్రవేపంతో నాదాన్ ముంచంతి వానరాః ||
యస్య భీతాః ప్రవేపంతో నాదాన్ ముంచంతి వానరాః ||
VERSE #48
స ఏష రాఘవభ్రాతా లక్ష్మణో వాక్యసారథిః |
వ్యవసాయరథః ప్రాప్తస్తస్య రామస్య శాసనాత్ ||
వ్యవసాయరథః ప్రాప్తస్తస్య రామస్య శాసనాత్ ||
VERSE #49
అయం చ దయితో రాజంస్తారాయాస్తనయో'ంగదః |
లక్ష్మణేన సకాశం తే ప్రేషితస్త్వరయా'నఘ ||
లక్ష్మణేన సకాశం తే ప్రేషితస్త్వరయా'నఘ ||
VERSE #50
సో'యం రోషపరీతాక్షో ద్వారి తిష్ఠతి వీర్యవాన్ |
వానరాన్వానరపతే చక్షుషా నిర్దహన్నివ ||
వానరాన్వానరపతే చక్షుషా నిర్దహన్నివ ||
VERSE #51
తస్య మూర్ధ్నా ప్రణమ్య త్వం సపుత్రః సహ బంధుభిః |
గచ్ఛ శీఘ్రం మహారాజ రోషో హ్యస్య నివర్త్యతామ్ ||
గచ్ఛ శీఘ్రం మహారాజ రోషో హ్యస్య నివర్త్యతామ్ ||
VERSE #52
యదాహ రామో ధర్మాత్మా తత్కురుష్వ సమాహితః |
రాజంస్తిష్ఠ స్వసమయే భవ సత్యప్రతిశ్రవః ||
రాజంస్తిష్ఠ స్వసమయే భవ సత్యప్రతిశ్రవః ||
VERSE #53
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే కిష్కింధాకాండే ఏకత్రింశః సర్గః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సంపూర్ణ
వాల్మీకి రామాయణే కిష్కింధాకాండ
వాల్మీకి రామాయణే కిష్కింధాకాండ
పారాయణ మహిమ & ఫలశ్రుతి (Chanting Significance & Spiritual Fruits)
ఆధ్యాత్మిక శాంతి & దివ్య రక్షణ
నిత్య పారాయణం వలన మనశ్శాంతి, ఏకాగ్రత మరియు సమస్త ప్రతికూల శక్తుల నుండి దివ్య రక్షణ లభిస్తుంది.
శుభ ముహూర్తం
బ్రాహ్మీ ముహూర్తము (ఉదయం 4:00 - 6:00) లేదా సాయంకాల సంధ్యా సమయాలలో పారాయణ అత్యంత ఫలప్రదం.
జప సంఖ్యా నియమం
నిష్ఠతో ప్రతిరోజూ 1, 3, 11 లేదా 21 సార్లు భక్తి శ్రద్ధలతో జపం చేయడం ఉత్తమ ఫలితాలను ఇస్తుంది.
📖 తాత్పర్యము & భావార్థము (Spiritual Essence & Meaning)
Kishkindha Kanda Sarga 31 represents a sacred stream of Vedic devotion, composed in reverence to the Supreme Divinity. The recitation of these sacred verses fosters inner tranquility, removes negative obstacles (విఘ్న నివారణ), and aligns the chanter's consciousness with divine wisdom.
చిత్తశుద్ధి & మానసిక ప్రశాంతత (Mental Purity & Peace):
Chanting these rhythmic verses calms the fluctuating mind, cultivating focused devotion and spiritual clarity throughout the day.
దైవిక రక్షణ & ఆయురారోగ్యాలు (Divine Protection & Well-being):
Traditional scriptures highlight that continuous recitation of sacred Stotram establishes a protective aura, dispelling fear, negativity, and distress.
భక్తి సాధన & ఫలప్రాప్తి (Spiritual Attainment):
Regular chanting with pure devotion and concentration bestows peace of mind, family harmony, spiritual elevation, and divine grace.
🕉️ పారాయణ విధానము & ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యము (Chanting Methodology & Significance)
🪔 పారాయణ సమయము (Auspicious Chanting Time)
Best recited during Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or during evening Sandhya Kaala after cleansing and lighting a traditional oil lamp (దీపారాధన).
🧘 ఆసనము & నియమములు (Posture & Focus)
Sit facing East or North on a clean woolen or cotton mat. Chant with clear pronunciation, maintaining steady rhythm and heartfelt devotion to Divinity.
Preserved across authentic palm-leaf manuscripts and classical Sanskrit traditions, this sacred hymn is revered across generations as an essential daily sadhana for spiritual seekers and householders alike.