Kishkindha Kanda Sarga 24
Language: Sanskrit / Vedic
Script: Devanagari / Telugu
VERSE #1
వాల్మీకి రామాయణం
కిష్కింధకాండ
|| సుగ్రీవతారాశ్వాసనమ్ ||
కిష్కింధకాండ
|| సుగ్రీవతారాశ్వాసనమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
తాం చాశ్రువేగేన దురాసదేన
VERSE #2
త్వభిప్లుతాం శోకమహార్ణవేన |
పశ్యంస్తదా వాల్యనుజస్తరస్వీ
భ్రాతుర్వధేనాప్రతిమేన తేపే ||
పశ్యంస్తదా వాల్యనుజస్తరస్వీ
భ్రాతుర్వధేనాప్రతిమేన తేపే ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
స బాష్పపూర్ణేన ముఖేన వీక్ష్య
VERSE #3
క్షణేన నిర్విణ్ణమనా మనస్వీ |
జగామ రామస్య శనైః సమీపం
భృత్యైర్వృతః సంపరిదూయమానః ||
జగామ రామస్య శనైః సమీపం
భృత్యైర్వృతః సంపరిదూయమానః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
స తం సమాసాద్య గృహీతచాప-
యశస్వినం లక్షణలక్షితాంగ-
యథాప్రతిజ్ఞాతమిదం నరేంద్ర
యశస్వినం లక్షణలక్షితాంగ-
యథాప్రతిజ్ఞాతమిదం నరేంద్ర
VERSE #4
కృతం త్వయా దృష్టఫలం చ కర్మ |
మమాద్య భోగేషు నరేంద్రపుత్ర
మనో నివృత్తం సహ జీవితేన ||
మమాద్య భోగేషు నరేంద్రపుత్ర
మనో నివృత్తం సహ జీవితేన ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
అస్యాం మహిష్యాం తు భృశం రుదంత్యాం
VERSE #5
పురే చ విక్రోశతి దుఃఖతప్తే |
హతే'గ్రజే సంశయితే'ంగదే చ
న రామరాజ్యే రమతే మనో మే ||
హతే'గ్రజే సంశయితే'ంగదే చ
న రామరాజ్యే రమతే మనో మే ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
క్రోధాదమర్షాదతివిప్రధర్షా-
హతే త్విదానీం హరియూథపే'స్మిన్
హతే త్విదానీం హరియూథపే'స్మిన్
VERSE #6
సుతీవ్రమిక్ష్వాకుకుమార తప్స్యే ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
శ్రేయో'ద్య మన్యే మమ శైలముఖ్యే
VERSE #7
తస్మిన్నివాసశ్చిరమృశ్యమూకే |
యథా తథా వర్తయతః స్వవృత్త్యా
నేమం నిహత్య త్రిదివస్య లాభః ||
యథా తథా వర్తయతః స్వవృత్త్యా
నేమం నిహత్య త్రిదివస్య లాభః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
న త్వాం జిఘాంసామి చరేతి యన్మా-
తస్యైవ తద్రామ వచో'నురూప-
భ్రాతా కథం నామ మహాగుణస్య
తస్యైవ తద్రామ వచో'నురూప-
భ్రాతా కథం నామ మహాగుణస్య
VERSE #8
భ్రాతుర్వధం రాఘవ రోచయేత |
రాజ్యస్య దుఃఖస్య చ వీర సారం
న చింతయన్ కామపురస్కృతః సన్ ||
రాజ్యస్య దుఃఖస్య చ వీర సారం
న చింతయన్ కామపురస్కృతః సన్ ||
VERSE #9
వధో హి మే మతో నాసీత్స్వమాహాత్మ్యవ్యతిక్రమాత్ |
మమాసీద్బుద్ధిదౌరాత్మ్యాత్ప్రాణహారీ వ్యతిక్రమః ||
మమాసీద్బుద్ధిదౌరాత్మ్యాత్ప్రాణహారీ వ్యతిక్రమః ||
VERSE #10
ద్రుమశాఖావభగ్నో'హం ముహూర్తం పరినిష్ఠనన్ |
సాంత్వయిత్వా త్వనేనోక్తో న పునః కర్తుమర్హసి ||
సాంత్వయిత్వా త్వనేనోక్తో న పునః కర్తుమర్హసి ||
VERSE #11
భ్రాతృత్వమార్యభావశ్చ ధర్మశ్చానేన రక్షితః |
మయా క్రోధశ్చ కామశ్చ కపిత్వం చ ప్రదర్శితమ్ ||
మయా క్రోధశ్చ కామశ్చ కపిత్వం చ ప్రదర్శితమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
అచింతనీయం పరివర్జనీయ-
ప్రాప్తో'స్మి పాప్మానమిమం నరేంద్ర
ప్రాప్తో'స్మి పాప్మానమిమం నరేంద్ర
VERSE #12
భ్రాతుర్వధాత్త్వాష్ట్రవధాదివేంద్రః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
పాప్మానమింద్రస్య మహీ జలం చ
VERSE #13
వృక్షాశ్చ కామం జగృహుః స్త్రియశ్చ |
కో నామ పాప్మానమిమం క్షమేత
శాఖామృగస్య ప్రతిపత్తుమిచ్ఛన్ ||
కో నామ పాప్మానమిమం క్షమేత
శాఖామృగస్య ప్రతిపత్తుమిచ్ఛన్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
నార్హామి సమ్మానమిమం ప్రజానాం
VERSE #14
న యౌవరాజ్యం కుత ఏవ రాజ్యమ్ |
అధర్మయుక్తం కులనాశయుక్త-
పాపస్య కర్తా'స్మి విగర్హితస్య
క్షుద్రస్య లోకాపకృతస్య చైవ |
శోకో మహాన్ మామభివర్తతే'యం
వృష్టేర్యథా నిమ్నమివాంబువేగః ||
అధర్మయుక్తం కులనాశయుక్త-
పాపస్య కర్తా'స్మి విగర్హితస్య
క్షుద్రస్య లోకాపకృతస్య చైవ |
శోకో మహాన్ మామభివర్తతే'యం
వృష్టేర్యథా నిమ్నమివాంబువేగః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సోదర్యఘాతా'పరగాత్రవాలః
VERSE #15
సంతాపహస్తాక్షిశిరోవిషాణః |
ఏనోమయో మామభిహంతి హస్తీ
దృప్తో నదీకూలమివ ప్రవృద్ధః ||
ఏనోమయో మామభిహంతి హస్తీ
దృప్తో నదీకూలమివ ప్రవృద్ధః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
అంహో బతేదం నృవరావిషహ్య
VERSE #16
నివర్తతే మే హృది సాధు వృత్తమ్ |
వివర్ణమగ్నౌ పరితప్యమానం
కిట్టం యథా రాఘవ జాతరూపమ్ ||
వివర్ణమగ్నౌ పరితప్యమానం
కిట్టం యథా రాఘవ జాతరూపమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
మహాబలానాం హరియూథపానా-
అస్యాంగదస్యాపి చ శోకతాపా-
సుతః సులభ్యః సుజనః సువశ్యః
అస్యాంగదస్యాపి చ శోకతాపా-
సుతః సులభ్యః సుజనః సువశ్యః
VERSE #17
కుతః సుపుత్రః సదృశో'ంగదేన |
న చాపి విద్యేత స వీర దేశో
యస్మిన్భవేత్ సోదరసన్నికర్షః ||
న చాపి విద్యేత స వీర దేశో
యస్మిన్భవేత్ సోదరసన్నికర్షః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
యద్యంగదో వీరవరార్హ జీవే-
వినా తు పుత్రం పరితాపదీనా
వినా తు పుత్రం పరితాపదీనా
VERSE #18
తారా న జీవేదితి నిశ్చితం మే ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సో'హం ప్రవేక్ష్యామ్యతిదీప్తమగ్నిం
VERSE #19
భ్రాత్రా చ పుత్రేణ చ సఖ్యమిచ్ఛన్ |
ఇమే విచేష్యంతి హరిప్రవీరాః
సీతాం నిదేశే తవ వర్తమానాః ||
ఇమే విచేష్యంతి హరిప్రవీరాః
సీతాం నిదేశే తవ వర్తమానాః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
కృత్స్నం తు తే సేత్స్యతి కార్యమేత-
కులస్య హంతారమజీవనార్హం
కులస్య హంతారమజీవనార్హం
VERSE #20
రామానుజానీహి కృతాగసం మామ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
ఇత్యేవమార్తస్య రఘుప్రవీరః
VERSE #21
శ్రుత్వా వచో వాల్యనుజస్య తస్య |
సంజాతబాష్పః పరవీరహంతా
రామో ముహూర్తం విమనా బభూవ ||
సంజాతబాష్పః పరవీరహంతా
రామో ముహూర్తం విమనా బభూవ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
తస్మిన్ క్షణే'భీక్ష్ణమవేక్ష్యమాణః
VERSE #22
క్షితిక్షమావాన్ భువనస్య గోప్తా |
రామో రుదంతీం వ్యసనే నిమగ్నాం
సముత్సుకః సో'థ దదర్శ తారామ్ ||
రామో రుదంతీం వ్యసనే నిమగ్నాం
సముత్సుకః సో'థ దదర్శ తారామ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
తాం చారునేత్రాం కపిసింహనాథం
VERSE #23
పతిం సమాశ్లిష్య తదా శయానామ్ |
ఉత్థాపయామాసురదీనసత్త్వాం
మంత్రిప్రధానాః కపివీరపత్నీమ్ ||
ఉత్థాపయామాసురదీనసత్త్వాం
మంత్రిప్రధానాః కపివీరపత్నీమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సా విస్ఫురంతీ పరిరభ్యమాణా
VERSE #24
భర్తుః సకాశాదపనీయమానా |
దదర్శ రామం శరచాపపాణిం
స్వతేజసా సూర్యమివ జ్వలంతమ్ ||
దదర్శ రామం శరచాపపాణిం
స్వతేజసా సూర్యమివ జ్వలంతమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సుసంవృతం పార్థివలక్షణైశ్చ
VERSE #25
తం చారునేత్రం మృగశాబనేత్రా |
అదృష్టపూర్వం పురుషప్రధాన-
తస్యేంద్రకల్పస్య దురాసదస్య
మహానుభావస్య సమీపమార్యా |
ఆర్తా'తితూర్ణం వ్యసనాభిపన్నా
జగామ తారా పరివిహ్వలంతీ ||
అదృష్టపూర్వం పురుషప్రధాన-
తస్యేంద్రకల్పస్య దురాసదస్య
మహానుభావస్య సమీపమార్యా |
ఆర్తా'తితూర్ణం వ్యసనాభిపన్నా
జగామ తారా పరివిహ్వలంతీ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సా తం సమాసాద్య విశుద్ధసత్త్వా
VERSE #26
శోకేన సంభ్రాంతశరీరభావా |
మనస్వినీ వాక్యమువాచ తారా
రామం రణోత్కర్షణలబ్ధలక్షమ్ ||
మనస్వినీ వాక్యమువాచ తారా
రామం రణోత్కర్షణలబ్ధలక్షమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
త్వమప్రమేయశ్చ దురాసదశ్చ
VERSE #27
జితేంద్రియశ్చోత్తమధార్మికశ్చ |
అక్షయ్యకీర్తిశ్చ విచక్షణశ్చ
క్షితిక్షమావాన్ క్షతజోపమాక్షః ||
అక్షయ్యకీర్తిశ్చ విచక్షణశ్చ
క్షితిక్షమావాన్ క్షతజోపమాక్షః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
త్వమాత్తబాణాసనబాణపాణి-
మనుష్యదేహాభ్యుదయం విహాయ
మనుష్యదేహాభ్యుదయం విహాయ
VERSE #28
దివ్యేన దేహాభ్యుదయేన యుక్తః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
యేనైకబాణేన హతః ప్రియో మే
VERSE #29
తేనేవ మాం త్వం జహి సాయకేన |
హతా గమిష్యామి సమీపమస్య
న మామృతే రామ రమేత వాలీ ||
హతా గమిష్యామి సమీపమస్య
న మామృతే రామ రమేత వాలీ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
స్వర్గే'పి పద్మామలపత్రనేత్రః
VERSE #30
సమేత్య సంప్రేక్ష్య చ మామపశ్యన్ |
న హ్యేష ఉచ్చావచతామ్రచూడా
విచిత్రవేషాప్సరసో'భజిష్యత్ ||
న హ్యేష ఉచ్చావచతామ్రచూడా
విచిత్రవేషాప్సరసో'భజిష్యత్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
స్వర్గే'పి శోకం చ వివర్ణతాం చ
VERSE #31
మయా వినా ప్రాప్స్యతి వీర వాలీ |
రమ్యే నగేంద్రస్య తటావకాశే
విదేహకన్యారహితో యథా త్వమ్ ||
రమ్యే నగేంద్రస్య తటావకాశే
విదేహకన్యారహితో యథా త్వమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
త్వం వేత్థ యావద్వనితావిహీనః
VERSE #32
ప్రాప్నోతి దుఃఖం పురుషః కుమారః |
తత్త్వం ప్రజానన్ జహి మాం న వాలీ
దుఃఖం మమాదర్శనజం భజేత ||
తత్త్వం ప్రజానన్ జహి మాం న వాలీ
దుఃఖం మమాదర్శనజం భజేత ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
యచ్చాపి మన్యేత భవాన్మహాత్మా
VERSE #33
స్త్రీఘాతదోషో న భవేత్తు మహ్యమ్ |
ఆత్మేయమస్యేతి చ మాం జహి త్వం
న స్త్రీవధః స్యాన్మనుజేంద్రపుత్ర ||
ఆత్మేయమస్యేతి చ మాం జహి త్వం
న స్త్రీవధః స్యాన్మనుజేంద్రపుత్ర ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
శాస్త్రప్రయోగాద్వివిధాచ్చ వేదా-
దారప్రదానాన్న హి దానమన్య-
త్వం చాపి మాం తస్య మమ ప్రియస్య
దారప్రదానాన్న హి దానమన్య-
త్వం చాపి మాం తస్య మమ ప్రియస్య
VERSE #34
ప్రదాస్యసే ధర్మమవేక్ష్య వీర |
అనేన దానేన న లప్స్యసే త్వ-
ఆర్తామనాథామపనీయమానా-
అహం హి మాతంగవిలాసగామినా
ప్లవంగమానామృషభేణ ధీమతా ||
అనేన దానేన న లప్స్యసే త్వ-
ఆర్తామనాథామపనీయమానా-
అహం హి మాతంగవిలాసగామినా
ప్లవంగమానామృషభేణ ధీమతా ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
వినా వరార్హోత్తమహేమమాలినా
VERSE #35
చిరం న శక్ష్యామి నరేంద్ర జీవితుమ్ |
ఇత్యేవముక్తస్తు విభుర్మహాత్మా
తారాం సమాశ్వాస్య హితం బభాషే ||
ఇత్యేవముక్తస్తు విభుర్మహాత్మా
తారాం సమాశ్వాస్య హితం బభాషే ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
మా వీరభార్యే విమతిం కురుష్వ
VERSE #36
లోకో హి సర్వో విహితో విధాత్రా |
తం చైవ సర్వం సుఖదుఃఖయోగం
లోకో'బ్రవీత్తేన కృతం విధాత్రా ||
తం చైవ సర్వం సుఖదుఃఖయోగం
లోకో'బ్రవీత్తేన కృతం విధాత్రా ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
త్రయో హి లోకా విహితం విధానం
VERSE #37
నాతిక్రమాంతే వశగా హి తస్య |
ప్రీతిం పరాం ప్రాప్స్యసి తాం తథైవ
పుత్రస్తు తే ప్రాప్స్యతి యౌవరాజ్యమ్ ||
ప్రీతిం పరాం ప్రాప్స్యసి తాం తథైవ
పుత్రస్తు తే ప్రాప్స్యతి యౌవరాజ్యమ్ ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
ధాత్రా విధానం విహితం తథైవ
VERSE #38
న శూరపత్న్యః పరిదేవయంతి |
ఆశ్వాసితా తేన తు రాఘవేణ
ప్రభావయుక్తేన పరంతపేన |
సా వీరపత్నీ ధ్వనతా ముఖేన
సువేషరూపా విరరామ తారా ||
ఆశ్వాసితా తేన తు రాఘవేణ
ప్రభావయుక్తేన పరంతపేన |
సా వీరపత్నీ ధ్వనతా ముఖేన
సువేషరూపా విరరామ తారా ||
VERSE #39
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే కిష్కింధాకాండే చతుర్వింశః సర్గః ||
తాత్పర్యం / Meaning & Significance
సంపూర్ణ
వాల్మీకి రామాయణే కిష్కింధాకాండ
వాల్మీకి రామాయణే కిష్కింధాకాండ
పారాయణ మహిమ & ఫలశ్రుతి (Chanting Significance & Spiritual Fruits)
ఆధ్యాత్మిక శాంతి & దివ్య రక్షణ
నిత్య పారాయణం వలన మనశ్శాంతి, ఏకాగ్రత మరియు సమస్త ప్రతికూల శక్తుల నుండి దివ్య రక్షణ లభిస్తుంది.
శుభ ముహూర్తం
బ్రాహ్మీ ముహూర్తము (ఉదయం 4:00 - 6:00) లేదా సాయంకాల సంధ్యా సమయాలలో పారాయణ అత్యంత ఫలప్రదం.
జప సంఖ్యా నియమం
నిష్ఠతో ప్రతిరోజూ 1, 3, 11 లేదా 21 సార్లు భక్తి శ్రద్ధలతో జపం చేయడం ఉత్తమ ఫలితాలను ఇస్తుంది.
📖 తాత్పర్యము & భావార్థము (Spiritual Essence & Meaning)
Kishkindha Kanda Sarga 24 represents a sacred stream of Vedic devotion, composed in reverence to the Supreme Divinity. The recitation of these sacred verses fosters inner tranquility, removes negative obstacles (విఘ్న నివారణ), and aligns the chanter's consciousness with divine wisdom.
చిత్తశుద్ధి & మానసిక ప్రశాంతత (Mental Purity & Peace):
Chanting these rhythmic verses calms the fluctuating mind, cultivating focused devotion and spiritual clarity throughout the day.
దైవిక రక్షణ & ఆయురారోగ్యాలు (Divine Protection & Well-being):
Traditional scriptures highlight that continuous recitation of sacred Stotram establishes a protective aura, dispelling fear, negativity, and distress.
భక్తి సాధన & ఫలప్రాప్తి (Spiritual Attainment):
Regular chanting with pure devotion and concentration bestows peace of mind, family harmony, spiritual elevation, and divine grace.
🕉️ పారాయణ విధానము & ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యము (Chanting Methodology & Significance)
🪔 పారాయణ సమయము (Auspicious Chanting Time)
Best recited during Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or during evening Sandhya Kaala after cleansing and lighting a traditional oil lamp (దీపారాధన).
🧘 ఆసనము & నియమములు (Posture & Focus)
Sit facing East or North on a clean woolen or cotton mat. Chant with clear pronunciation, maintaining steady rhythm and heartfelt devotion to Divinity.
Preserved across authentic palm-leaf manuscripts and classical Sanskrit traditions, this sacred hymn is revered across generations as an essential daily sadhana for spiritual seekers and householders alike.